Excursie: Het groen/blauwe dak op!

Duurzame daken: het groen/blauwe dak op! 
19 januari 2023 15:00–17:30 
Rhijnspoorplein 1, 1091 GC Amsterdam, Nederland

 

 

We hebben in Nederland zo’n 400 km2 aan braakliggende platte daken die zich goed lenen voor energieproductie, wateropvang, stedelijke natuur of als plek om te verblijven. Er liggen dus mooie kansen om op het dak invulling te geven aan maatschappelijke opgaven. Want meer multifunctionele daken, betekent een leefbaarder, klimaatbestendiger, natuurinclusiever Nederland voor ons allemaal.

Zo snel mogelijk, zo veel mogelijk multifunctionele daken in Nederland: daar staat het Nationaal Dakenplan voor. Natuur en Milieufederatie Utrecht stimuleert via haar Servicepunt Duurzame Daken multifunctioneel gebruik van de daken en het Regioplatform Woningcorporaties Utrecht ondersteunt woningcorporaties bij hun zoektocht. Provincie Utrecht heeft een Duurzame Daken Kansenkaart en een aantrekkelijke subsidieregeling. De Groene Huisvesters biedt experts van corporaties gratis activiteiten aan in de Groene Huisvesters Academie.

Hoe kun je als woningcorporatie bijdragen aan de transitie op de daken? Waar begin je? Om maar bij inspiratie te beginnen organiseren we een excursie naar een mooi voorbeeld dak. Op het dak van de Hogeschool van Amsterdam ligt een groen dak waar je kunt verblijven, én dat ook veel regenwater kan bergen.

We nodigen je uit met eigen ogen te komen kijken hoe zo’n dak eruit ziet. Daarna zal Jan Henk Tigelaar een toelichting geven op het proces dat doorlopen is voordat het dak kon worden
getransformeerd. Ook is er volop gelegenheid tot het stellen van vragen. We sluiten af met een borrel waar ook volop gelegenheid is tot gesprek.

Programma

15.00 uur Welkom op Rhijnspoorplein 1, 1091 GC Amsterdam, Nederland
15.15 uur Het dak op, ‘slim-blauw’, toelichting door Jan Henk Tigelaar Rooftop Revolution
15.45 uur Presentaties over (en door):
– Combinatie groen met zonnepanelen: Job Zaal, Solarsedum
– De businesscase: Jan Henk Tigelaar, NDP en RooftopRevolution
– Duurzame Daken Kansenkaart en subsidie: Kira Schaefers, Provincie Utrecht
16.30 uur Resterende vragen
Wat hebben verschillende organisaties te bieden aan woningcorporaties?
Inventarisatie behoefte aan vervolg-bijeenkomsten (excursie / fysiek / online)
17.00 uur Borrel
18.00 uur Afsluiting

 
Zie link voor de aanmelding en het programma: https://www.utrechtenergieneutraal2050.nl/evenementen

Huurders op Groen

Groene Huisvesters en vereniging Gemeenten voor Duurzame Ontwikkeling (vereniging GDO), netwerk van Natuur- duurzaamheidscentra (NME-centra), zijn partners in de campagne ‘Een groener Nederland begint in je eigen tuin’. Zij werken samen aan ‘Huurders op groen’ om corporaties en bewoners te bereiken.

De NME-centra verspreid over Nederland openen graag de deuren voor corporaties voor kennismaking en om afspraken te maken over samenwerken in de eigen regio. Zij laten de lokalen kansen zien en brengen graag hun werkzaamheden met bewoners onder de aandacht. Van een cursus tuinieren, excursies naar groene voorbeelden in de buurt tot het samenwerken aan natuurbewuste bewoners.

René Munsters, programmamanager duurzame ontwikkeling bij vereniging GDO, ging in op de NME-netwerken en hoe deze corporaties kunnen helpen om huurders te bereiken en inspireren om groener te leven.

Bart Temme, kwartiermaker bij ZOwonen deelde de aanpak voor Project de Zuidkamer, een samenwerking tussen ZOwonen, CNME De Rollen en andere partijen in de wijk Geleen Zuid. Tijdens de herstructurering van deze wijk worden fysieke, sociale en duurzaamheidsambities in samenhang opgepakt.

Séverine Louf van Stichting De Rollen vertelde over haar rol bij de Zuidkamer. Zo bezoekt ze bewoners van de wijk in en rondom de flats met een handkar. Niet alleen vergroening van tuinen, maar ook groen als verbinder in de buurt staat centraal! Zij werkt aan community building met groen. Het motto is Samen zelf doen met groen: doordat bewoners samen aan de slag gaan met gemeenschappelijk groen ontwikkelt de bewoner zich maar ook de gemeenschap. Juist in de corporatiebuurten vind je gestapelde bouw en versteende tuinen en zijn leefbaarheid en positieve gezondheid thema’s van aandacht. ‘De tuin’ kunnen we breder interpreteren: de openbare ruimte als onze gemeenschappelijke tuin. Doel is om de bewoners te informeren en in gesprek te gaan over de natuur, het milieu en de The Global Goals.

Samenwerking tussen corporaties en huurdersorganisatie is nodig om goede afspraken te maken. 

In de middag konden deelnemers een bezoek brengen aan NME-centra.  Voel je vrij eens binnen te lopen voor een kennismaking en om afspraken over samenwerking te maken.

Gratis deelname dankzij een bijdrage van Aedes, Groene Huisvesters en RVO.

Wateropvang op eigen terrein

Ria Koppen, financieel bestuurder van Haag Wonen presenteerde de realisatie van drie binnentuinen die zijn omgetoverd tot groene waterrijke en aantrekkelijke oasen waar bewoners kunnen ontspannen. Tijdens hete perioden vinden bewoners een koele en aangename verblijfsplek. De binnentuinen fungeren als wateropvang en waterberging bij piekbuien. Het Hoogheemraadschap Delfland en Haag Wonen werkten hierin samen, zodat de kosten eerlijk worden verdeeld. Waterberging in corporatiegrond levert maatschappelijk voordeel op. Hoe zorg je ervoor dat dat voordeel terechtkomt bij de corporatie? Het Hoogheemraadschap Delfland werkt in zijn gebied toe naar een samenwerking met corporaties waarbij zij financieel beloond worden voor het opvangen van water op eigen terrein.

Esmee Overtoom van Het Hoogheemraadschap Delfland ging in op de samenwerking met de corporaties in haar werkgebied en in het bijzonder met Haag Wonen.  De financiële ruimte van corporaties is beperkt en daarom levert samenwerking met een waterschap meerwaarde op.  

Ben je geinteresseerd in de Watergroep waarin vooroplopende corporaties samenwerken aan wateropvang op eigen terrein? Neem contact met ons op!

In de middag was er een excursie naar drie klimaatbestendig gemaakte binnentuinen van Haag Wonen.

Gratis deelname dankzij een bijdrage van Aedes, Groene Huisvesters en Samen Klimaatbestendig.

Groene wijkaanpak, GWL Terrein

Rochdale presenteerde het Gemeentelijk Waterleiding Terrein in Amsterdam. Mede dankzij een zeer lage parkeernorm en het weren van auto’s uit het gebied, is het GWL-Terrein een heel populair woongebied geworden. Naast speelplekken, gemeenschappelijke (moes)tuinen, privétuinen en ontmoetingsplekken voor bewoners staan er veel bomen en planten. Met dank aan de bewoners zijn de gevels prachtig begroeid. Groene wijken dragen bij aan kwaliteit van leven. Tijdens deze sessie start van Groene wijkengroep waarin koplopende corporaties samenwerken aan vergroening van wijken.

Samenwerking tussen corporaties, huurdersorganisatie en gemeente is nodig om groene wijken te ontwikkelen. 

In de middag bezochten wij het GWL-Terrein.

Gratis deelname dankzij een bijdrage van Aedes, Groene Huisvesters en Samen Klimaatbestendig.

Slotevent Roadshow

 

“Neem zonwering op in het Nationaal Isolatie Programma” is een van de aanbevelingen van Groene Huisvesters tijdens het Slotevent van de Roadshow Circulariteit en Klimaatadaptatie op 1 juni bij Podium Bloos te Breda. Voorzitter van Groene Huisvesters Karo van Dongen (Alwel) daagde Ferdi Licher (BZK) en Martin van Rijn (Aedes) uit om een verregaande samenwerking op Circulariteit en Klimaatadaptatie tussen corporaties te faciliteren en de aanbevelingen in de praktijk te brengen. Gerrolt Ooijman en Paul Terwisscha deelden de opgehaalde resultaten vanuit de gesprekken met ruim 200 corporatie bestuurders. Zij riepen op om deel te nemen in een living lab circulaire corporaties. Marlou Boerbooms (Groene Huisvesters) presenteerde de opgehaalde inzichten vanuit de 26 regionale netwerken van directeur-bestuurders die Groene Huisvesters in het afgelopen 1,5 jaar bezocht. Hittestress is het meest gehoorde probleem, bestuurders hebben zorg dat door vergaande isolatie de hittestress in hete perioden zal toenemen. Zij riep corporaties op zich aan te sluiten bij de Hitte- en Tuinengroep en deed een oproep om nieuwe living labs te starten rondom groene wijken, huurders op groen en koppelenkansen benutten (daken, renovatie en wateropvang op eigen terrein).    

Tijdens deze bijeenkomst werden het ‘pamflet circulaire corporaties’ en de ‘aanbevelingen klimaatadaptatie’ aangeboden aan Ferdi Licher (BZK) en Martin van Rijn (Aedes). Beiden zegden toe een vergaande samenwerking te faciliteren en de thema’s samen verder te brengen.

De ochtend werd afgesloten met een rondleiding  door Ronald …, Bas van Rijsbergen en Bas Hoefeijzers (Breda) en Karo van Dongen langs de mooie binnenstedelijke ontwikkelingen in het gebied. Dank aan gemeente Breda voor de ontvangst en bijdrage aan deze dag!

 
Previous
Next

Circulaire Gebiedsontwikkeling

“Van slopen naar oogsten”

Aan de Heuvelstraat in Silvolde realiseerde Wonion een circulaire gebiedsontwikkeling. Dankzij een circulaire aanpak zijn de sloopmaterialen hergebruikt in de nieuwbouw. De gemeente en ketenpartners hebben bijgedragen aan deze circulaire gebiedsontwikkeling. De bewoners zijn vanaf het begin bij de plannen betrokken en wilden graag levensloopbestendige woningen in een groene woonomgeving. 36 woningen uit de jaren 20 en een aantal uit de jaren 50, hadden technische gebreken en een verouderde woningplattegrond is. In de loop van de tijd was het wijkje steeds meer versteend. Met de herontwikkeling wonen bewoners nu comfortabel in een groene omgeving. Het wijkje is aardgasvrij en klimaatadaptief. Auto’s staan niet langer in de straatjes geparkeerd maar gecentreerd en uit het zicht.  

Leon Kleingunnewiek en Barend Wassink van Wonion presenteerden de circulaire gebiedsontwikkeling in Silvolde. Hoe betrek je bewoners, collega’s en de gemeente. Hoe werk je samen in de keten? 

Jorrit Vervoordeldonk en Merlijn Blok van Metabolic gingen in op de Handreiking circulaire gebiedsontwikkeling die Metabolic heeft ontwikkeld voor corporaties. Deze handreiking wordt komend najaar gepubliceerd.

 

Hittestress

H

Bij de helft van de huurders is hitte een thema en bijna tweederde van de corporaties heeft klachten over hittestress van huurders ontvangen. 15% Van de corporaties geeft advies aan de huurder over wat de huurder zelf kan doen zoals water drinken en zonwering aanschaffen. De klachten leiden nog niet tot een structurele hitte aanpak door de woningcorporatie. Corporaties hebben grote behoefte aan meer kennis. Dit zijn de belangrijkste conclusies van de enquête Hittestress van Groene Huisvesters en Samen Klimaatbestendig. In de bouwsteen Hittestress belicht Groene Huisvesters een mooi voorbeeld. In deze sessie met meer dan 100 deelnemers deelden we kennis over hittestress.

Groene Huisvesters participeert met een aantal corporaties in het RAAK project ‘Onderzoek naar maatregelen voor het verminderen van de koelbehoefte in bestaande woningen en de betekenis van de koelbehoefte voor de energietransitie’. 

Marieke van der Linde, TAUW en Froukje de Vries, HvA deelden het onderzoek naar hittestress. Madeleen Helmer lichtte de nationale enquête Hittestress toe van Groene Huisvesters en Samen Klimaatbestendig.

Op 10 september is de Kick-off van de Hittegroep.  Met deze groep corporaties ontwikkelen we tools om hittestress te voorkomen. Heb jij interesse in deelname in deze Hittegroep, geef je op via onderstaande link.

 

De Hittegroep bestaat uit een kerngroep van 15  wooncorporaties die zich committeren om  te investeren in dit vraagstuk en enkele deskundigen en een peergroup wooncorporaties die op de hoogte willen blijven en kunnen deelnemen aan presentaties.
Voornaamste doelen van de Hittegroep zijn:

 •Voorkomen van gezondheidsschade bij huurders en waardedaling van het vastgoed ten gevolge van hitte 
•Ontwikkeling van kennis en handelingsperspectieven
•Samenhang versterken met andere maatschappelijke opgaven (energietransitie, projectontwikkeling en gezonde leefomgeving
•Samenwerking versterken met netwerken actief voor een  gezonde en groene leefomgeving
•Voorbeelden van het voorkomen van hittestress ophalen en delen.
 

 

Tuinen, hoe komen we samen tot een groene wijk?

Hoe kantelen we de verstening en zorgen we voor meer groen in de woonomgeving? Hoe betrekken we bewoners bij de inrichting en onderhoud van tuinen? En hoe vergroten we de biodiversiteit? Dit zijn de belangrijkste vragen voor corporaties. Zo blijkt uit de enquête Tuinen van Groene Huisvesters. In de bouwsteen Tuinen verzamelde Groene Huisvesters een aantal mooie voorbeelden. Graag delen wij opnieuw een mooi voorbeeld vanuit Amsterdam.

Meer groen en minder steen in Tuindorp Oostzaan is het motto van de samenwerking van Ymere, de bewoners, Amsterdam Rainproof, hoveniers en anderen. Tuindorp Oostzaan is een karakteristiek vooroorlogs wijkje met sociale huurwoningen. In de loop van de jaren is het wijkje steeds meer versteend. De smal opgezette straatjes liggen lager dan de omliggende omgeving. Na een hevige regenbui is er kans op wateroverlast. Door het vergroenen van de tuin kan regenwater in de grond zakken. Dit voorkomt dat regenwater naar lagergelegen delen van de wijk stroomt en wateroverlast veroorzaakt. 

Mike Bonsen, sociaal wijkbeheerder van Tuindorp Oostzaan vervult een sleutelrol in de wijk. Hij is het aanspreekpunt voor de bewoners en werkt met hen samen aan sociale leefbaarheid. Hij is niet alleen het luisterend oor en oog maar werkt ook met de bewoners samen. Een groenere leefomgeving vergroot de sociale leefbaarheid. Bijkomend voordeel is dat door de tuinen te vergroenen bewoners bijdragen om wateroverlast in de wijk te voorkomen. Marjan Kootwijk, specialist groen van Ymere is betrokken vanuit haar rol. Corporaties hebben veel kansen om tuinen te vergroenen en samenwerking met de gemeente en huurders helpt hen daarbij. 

Marjan Kootwijk en Mike Bonsen delen de ervaring opgedaan in Tuindorp Oostzaan met de tuinen. Zij gaan in op de vraag hoe komen we samen tot een groene wijk. 

Mirko van Ingen  en Lisette Heijnen Amsterdam Rainproof gingen in op de rol van de gemeente.  De Gemeente helpt de huurders bij het wippen en het gratis afvoeren van tegels. Deze tegelservice wordt gewaardeerd door bewoners. De samenwerking met de corporatie is zo positief ontvangen door zowel de corporatie als de bewoners als de gemeente dat deze in de toekomst wordt uitgebouwd. Leer van de oplossingen die in Amsterdam zijn uitgetest.

In 2021 vormen we Groene Huisvesters en Samen Klimaatbestendig een Tuinengroep voor corporaties. Met een groep corporaties ontwikkelen we tools om tuinen te vergroenen. Wij sluiten zoveel mogelijk aan op de activiteiten van NL vergroent en een Groener Nederland begint in je eigen tuin. Daarnaast maken wij gebruik van de ervaringen die corporaties hebben opgedaan en de vraagstukken waar zij tegenaan lopen.

Op 29 juni is de Kick-off van deze Tuinengroep. De groep stelt een activiteitenkalender op en maakt een overzicht van kansen en belemmeringen en wat nodig is om deze belemmeringen weg te nemen. In de tweede en derde sessie verzamelen we tools die bijdragen aan vergroening van tuinen en ontsluiten we mooie voorbeelden. 

 

Circulair renoveren, Bavodorp Haarlem

Tijdens een inspirerende sessie met 50 deelnemers deelde Hester ten Zijthoff, Ymere de ervaring met de circulaire renovatie van Bavodorp, een buurt in Haarlem bestaande uit 288 vooroorlogse woningen. De renovatie omvatte onder andere het vernieuwen van de funderingen en het energiezuinig maken van de woningen. De toegepaste circulaire maatregelen richtten zich op het inventariseren van de mogelijkheden van hergebruik van ‘geoogste’ materialen uit de bestaande woningen en het toepassen van nieuwe materialen met een lange levensduur.

Merel Stolker presenteerde de belangrijkste lessen uit het Handboek circulair renoveren van C-creators en TU Delft  in samenwerking met Ymere. Het handboek is tot stand gekomen in opdracht van het Ministerie van BZK en Provincie Noord-Holland. Het boek zal doorlopend geupdate worden dus input en ervaringen vanuit corporaties zijn van harte welkom.

Corporaties en Circulariteit
Dit was de vierde in een reeks van acht sessies die Groene Huisvesters en Transitieteam circulaire bouweconomie met een bijdrage van het ministerie van BZK organiseren. 

De sessies gaan elk in op een ander thema, gekoppeld aan kennisdossier en een mooi voorbeeldproject. 

Wat we leerden van deze sessie:

* Gewoon DOEN  
Kijk binnen de portefeuille van jouw corporatie voor Quick Wins – welk project kun je laagdrempelig starten. 

* Samenwerken met ketenpartners 
Ketenpartners zijn essentieel in het meedenken en organiseren van materialenstromen. 

* Breng het einddoel (Hergebruik materialen) naar voren in de afweging bij aanschaf 
Demonteerbaar, voorkomen schilderen/verlijmen kan effect hebben op de mogelijkheden voor hergebruik.

* Focus op het toevoegen van waarde ipv het afschrijven van het gebouw

Over Ymere’s aanpak in Bavodorp

  • De goede hout balken van de begane grondvloer werden hergebruikt voor de gordingen, muurplaten en de slapers rond de dakkapellen.
  • De uitbouwelementen en dakkapellen zijn gemaakt van geacetyleerd hout (zgn. Accoya) en lokaal geproduceerd. Ook de inhaakkozijnen zijn van Accoya. Deze bouwelementen zijn demontabel, wat ten goede komt aan de herbruikbaarheid.
  • Toepassen van circulair beton, dat voor 30% uit hergebruikt betongranulaat bestaat.
  • Hergebruik van de oude betonnen dakpannen door deze te vergruizen en te vermengen met de vrijgekomen grond ten behoeve van de uitbouwen. Het mengsel wordt gebruikt als werkvloer onder de nieuwe funderingen. Doorgaans wordt voor de werkvloer schuimbeton of tempex gebruikt. De bergingen komen op de oude betonnen fundering.

Een materialenpaspoort, verankerd in het toegepaste BIM-model, borgt informatie over – en herkomst van de gebruikte materialen voor de lange termijn. Een NIBE-milieuclassificatie is als maatstaf gebruikt voor het meten van de milieubelasting van toegepaste nieuwe materialen.

In Bavodorp is aandacht voor klimaatadaptatie. De bergingen hebben een groen dak met sedum beplanting. Op de uitbouw zijn zonnepanelen geplaatst. Voor een maatregel tegen droogte en de lage grondwaterstand zijn infiltratiekratten geplaatst voor de afvoer van het hemelwater op eigen terrein. De scheidingsmuurtjes zijn vervangen door haagjes. De gemeente Haarlem onderzoekt of in de omgeving meer bomen aangeplant kunnen worden. Ymere biedt bewoners de mogelijkheid om aan de achterzijde van de woningen zonneschermen te installeren. Ymere staat met dit inspirerende project in de etalage van Platform31 voor een circulaire en klimaatbestendige renovatie

Circulaire en klimaatbestendige renovatie

Renovatie

Het opvangen van water draagt bij aan een meer gezonde, groene en leefbare woonomgeving. Aan de hand van voorbeelden van de Amsterdamse corporaties laten we zien hoe woningen in een gebied met wateroverlast door extreme buien, meerwaarde krijgen door het water te benutten. 

Tom Bergevoet, temp architecture presenteerde het boek ‘Het gebouw als watermachine, de BNA – Stad x Klimaat’. Het boek gaat in op oplossingen om bestaande corporatie woningen een nieuwe levenscyclus te geven, inspelend op het veranderende klimaat. Dit kan met eenvoudige ingrepen, zoals het toevoegen van regentuinen en zonwering. Een blauwgroen dak en het upgraden van de installaties dragen bij.

Marcel Grootenboer, de Alliantie en Eric Leijten, Logchies gingen in op de renovatie van 124 appartementen aan het Staalmanplein. De portiek-etage woningen uit de jaren 50 hebben een tweede leven gekregen. Het gebouw is gerenoveerd in plaats van gesloopt en nieuw gebouwd. Hierdoor is 25% CO₂ bespaard. De woningen hebben energielabel B dankzij isolatie van gevels, vloeren en daken, het installeren van zonnepanelen en het aansluiten van de verwarming op het lokale warmtenet.

De Alliantie staat met dit inspirerende project in de etalage van Platform31 voor een circulaire en klimaatbestendige renovatie.